Inn Brynjudal í Súlur

Brynjudalur                         

Í Landnámu segir svo um landnámsmennina Hvamm-Þóri og Ref hinn gamla: „Hvamm-Þórir nam land á milli Laxár ok Forsár ok bjó í Hvammi. Þórir deildi við Ref inn gamla um kú þá er Brynja hét. Við hana er dalurinn kenndr. Hon gekk þar úti með fjóra tigu nauta, ok váru öll frá henni komin. Þeir Refr ok Þórir börðust hjá Þórishólum. Þar fell Þórir ok átta menn hans:“ Þórishólar eru í Hvammi, rétt vestan við Hvammsós. Bær landnámsmannsins í Brynjudal, Ref hins gamla, stóð í Múla, samkvæmt Landnámu, en sá bær var í byggð fram til 1600 og sér móta fyrir rústum hans norðan Brynjudalsár gegnt Þrándarstöðum að því er virðist. Samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín var bærinn Múli þá fluttur að Skorhaga.

Þrátt fyrir frásögn Landnámu um uppruna örnefnisins „Brynjudalur“ mætti hugsa sér aðra skýringu á orðinu. Þórhallur Vilmundarson hefur sett fram þá skoðun, að nafnið sé hugsanlega skylt sænska orðinu bryn, sem merkir „svæði eytt af skógareldi“.

Brynjudalur er fagur dalur umgirtur háum fjöllum á báða vegu, fyrir botni hans gnæfa Hvalfell og Botnssúlur, sem sjást mjög langt að. Innsti bærinn, Hrísakot, er í eyði, þar var síðast búið 1964. Það hefur á seinni árum heyrt undir Ingunnarstaði, sem er frá fornu fari stærsta jörðin í dalnum og var kirkjustaður fram til 1800.

Skammt utan við Ingunnarstaði eru Þrándarstaðir undir

Þrándarstaðafjalli. Rétt innan við bæinn er Þverárgil; í því rennur Þverá, sem kemur ofan af Kili. Ekkert nafn er á fossum þeim, er þar eru. Húsagil er mikið gil beint upp af bænum. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns segir, að bænhús hafi staðið á Þrándarstöðum fyrr á tímum.

Ysti bærinn í Brynjudal er Skorhagi, lítil jörð. Skammt vestan við bæinn er Kliffoss í ánni, stundum nefndur Skorhagafoss. Í honum er laxastigi og einnig í fossinum sem neðar er og blasir við frá þjóðveginum. Sá foss nefnist Bárðarfoss eða Brynjudalsfoss. Í daglegu tali eru þeir nefndir Efrifoss og Neðrifoss. Sunnan við Bárðarfoss var áður fyrr hellir, er Bárðarhellir nefndist, hann er nú hruninn. Norðan við fossinn gegnt Bárðarhelli var Maríuhellir, hann er nú næstum horfinn en var fyrr á tímum gott skjól fyrir sauðfé.

Dálítil laxveiði er í Brynjudalsá og hefur verið að því unnið á undanförnum árum að efla þar laxastofninn. Mikið lífríki er á Brynjudalsvogi og útfiri mikið. Norðan við voginn gnæfir Múlafjall; Rjúpnafjall nefnist brekkan fremst utan í fjallinu.

Þegar ekið er út Brynjudalinn og haldið suður á bóginn verður Fossá brátt á vinstri hönd. Í fjörunni neðan Fossárbrúar má oft sjá fólk við að tína kræklinga. Brátt er komið að Hvítanesi á hægri hönd. Þar má enn sjá mannvirki breska hersins frá umsvifum hans í Hvalfirðinum í seinni heimsstyrjöldinni. Mjög aðdjúpt er í Hvítanesi og góð skilyrði fyrir höfn. Umsvif hersins voru mikil á þessum slóðum og höfðu í för með sér mikla röskun á lífi fólks í nágrenninu. Sumir fengu vinnu hjá hernum. Oft lágu herskip svo tugum skipti á Hvalfirði á þessum árum.

Utan Hvítaness hækkar vegurinn og af hæsta punkti sér niður í Grænuvík og litlu utar í Hvammsvík. Bærinn upp af víkinni heitir einnig Hvammsvík, þar er nú fiskeldisstöð. Norðaustur af bænum er Hvammshöfði. Vegurinn liggur neðan við Skeiðhól, en skammt austan hans má sjá, hvar gamli vegurinn liggur upp á hólinn. Þegar hann er farinn er ekið fram hjá Staupasteini, sem oftast var nefndur Steðji af þeim, sem næst honum bjuggu.

Sé nú aftur litið út á nesið norðan vegar má sjá bæinn Hvamm norðan við Hvammsós. Þaðan var oft róið yfir að Saurbæ á Hvalfjarðarströnd fyrr á tímum. Í Hvammi var kirkja til forna eins og fyrr segir. Mikið og fjölskrúðugt fuglalíf er á þessu svæði.