Í Kjósinni
Eftir Gunnar Kristjánsson

Inngangur
Norðan Esju og sunnan Hvalfjarðar er Kjósin, umlukt fjöllum, hálsum, heiðum og hafi. Nafnið sjálft er talið merkja lítinn dal (kvos) og geta flestir verið á eitt sáttir um það, að sveitin ber nafn, sem henni hæfir. Kjósin er í alfaraleið og hefur verið svo frá alda öðli. Um hana liggur hringvegurinn og einnig gengur þjóðvegurinn milli Hvalfjarðar og Þingvallasveitar um hana þvera og eru báðar þessar leiðir mikið farnar, sú síðarnefnda þó einkum á sumrin.

Báðar voru þær raunar þjóðleiðir til forna einnig auk annarra leiða, sem nú heyra sögunni til að mestu. Þannig er um Svínaskarðsleið, sem var alfaraleið til forna en er nú einkum farin af ríðandi mönnum. Allra þessara leiða og raunar ýmissa annarra verður getið hér á eftir.

Þótt Kjósin falli nú að nokkru leyti í skugga þéttbýlisins á Suðurlandi og beri þess ákveðin merki einkum í byggðaþróun undanfarinna áratuga og flestir fari um sveitina án þess að gefa henni sérstakan gaum, þá var vissulega öðru til að dreifa fyrr á tímum þegar stærsti kaupstaður landsins var í Kjósinni. Enn síðar kom það oft fyrir, að múgur og margmenni lagði leið sína í Kjósina, hvort sem það var vegna hvalveiða, síldveiði, vegna kræklingjatekju eða hersetu. Á öllum tímum hafa ferðalangar, innlendir sem erlendir, átt leið um Kjósina, sem lá – og liggur – um þjóðbraut þvera og endilanga. Á seinni tímum hefur Kjósin dregið að sér áhugasama náttúruunnendur, sem vilja njóta þeirrar fegurðar, sem þar er óneitanlega að finna að ógleymdum laxveiðimönnunum, sem koma jafnvel frá fjarlægum löndum. Þá er og risin mikil sumarbústaðabyggð á ýmsum stöðum í sveitinni. En eftir sem áður er sveitin þó landbúnaðarhérað umfram annað, þótt fyrrnefnd byggðaþróun undanfarna áratugi hafi sett sinn svip á sveitalífið. Í þeim orðum, sem hér fara á eftir, verður þó lítið um hina áhugaverðu en enn sem komið er lítt skrifuðu byggðasögu fjallað, heldur umhverfið, þótt rúmið leyfi þar einnig takmarkaða umfjöllun.

Í sóknar- og sveitarlýsingum frá fyrri tímum virðist nafnið Kjós aðeins eiga við um dalinn milli Esju og Reynivallaháls. Hins vegar ber þess að gæta, að Kjósarhreppur nær yrir stærra svæði, þ.e.a.s. Brynjudal og suðurhluta Botnsdals að norðanverðu en Eilífsdal og eystri hluta Miðdals að suðvestan. Í daglegu tali virðist orðið Kjós notað um Kjósarhrepp allan.

Meginhluti byggðarinnar er þó í hinum forna Kjósardal, eins og svæðið milli Esju og Reynivallaháls er stundum nefnt í fornum textum. Í honum miðjum gnæfir Meðalfell og ber því vissulega nafn sem því hæfir. Í daglegu tali eru nöfnin Laxárdalur og Eyjakrókur eða Krókur (eða Eyjahverfi) notuð um þá tvo hluta, sem Meðalfell skiptir Kjósardalnum í, en þau heiti eru ekki að finna í eldri textum en frá þessari öld.

Kjósardalurinn, sem Björn Bjarnarson nefnir svo í sýslulýsingu sinni 1937, er grösugur dalur og frjósamur, undirlendi er mikið, einkum í norðurhluta dalsins, Laxárdal. Hins vegar gerir sr. Sigurður Sigurðsson langa sögu stutta í sóknarlýsingu sinni 1840 er hann segir „landslagið er víða rakasamt” og á það við um landið norðan og sunnan Laxár að miklu leyti þótt bakkarnir og nesin við ána séu víðast hvar góð slægjulönd og hafi ævinlega þótt svo. Á tímum áveitnanna snemma á þessari öld voru miklar slægjur á undirlendi dalsins.

Að sunnan markast Kjósardalurinn af Esjudölum, sem ganga inn í Esju að norðanverðu og lýst verður í annarri grein í þessu riti. Sumir dalirnir eru býsna langir. Að austanverðu er Skálafell og norðan þess Kjósarskarð og austur af því er Kjósarheiði. Sýslumörkin að norðan og austan liggja um hálendið upp af bænum Hækingsdal er Kjölur nefnist. Þaðan liggja þau niður í Botnsdal og út eftir Hvalfirði endilöngum.

Í Landnámu segir, að Valþjófur, sonur Örlygs hins gamla Hrappssonar landnámsmanns á Esjubergi, hafi byggt bæ að Meðalfelli. Er hann því landnámsmaður Kjósarinnar, hann „nam Kjós alla” segir orðrétt. Í Landnámu er að vísu getið annarra landnámsmanna á svæðinu. Hvamm-Þórir nam land „á milli Laxár og Forsár og bjó í Hvammi”. Fleiri koma við sögu og verður þeirra sumra hverra getið hér á eftir.

Það er því ekki úr vegi að hefja þessar hugleiðingar um Kjósina með því að litast um þaðan, sem fyrsti landnámsmaðurinn reisti bæ sinn, Meðalfelli. Lítið hefur umhverfið breyst frá tímum Valþjófs að öðru leyti en því, að húsum hefur fjölgað og vegir batnað auk ýmissa annarra breytinga á yfirborði jarðarinnar, en stóru drættirnir eru óbreyttir. Að baki bænum er samnefnt fjall, 345 metrar á hæð og gefur umhverfi sínu óneitanlega mikinn svip.

Sunnan við bæinn er Meðalfellsvatn, tveir ferkílómetrar að flatarmáli. Þar hefur ævinlega verið nokkur silungsveiði og jafnvel laxveiði. Nokkurt fuglalíf er á vatninu og svo lengi, sem elstu menn rekur minni til, hafa ein álftahjón helgað sér vatnið á sumrin og lina þá fyrst á varðstöðunni er halla tekur að hausti.

Úr vatninu rennur Bugða, 3 km að lengd, uns hún sameinast Laxá skammt ofan við Laxfoss. Mikil laxveiði er í Bugðu og einnig er þar fuglalíf töluvert. Á vorin má sjá þar straumandahóp og fram eftir sumri. Skammt neðan við upptök Bugðu í vatninu rennur Dælisá í hana, sú á kemur úr Eilífsdal. Dælisá og Bugða skilja að Reynivalla- og Saurbæjarsóknir.

Í Meðalfellsvatn renna tvær ár, Flekkudalsá og Sandsá. Við vatnið eru auk Meðalfells bæirnir Hjarðarholt, sem er lítið kot í Meðalfellslandi, og Flekkudalur, sunnan vatnsins í mynni samnefnds dals. Suðaustan við vatnið er Grjóteyri. Austan vatnsins eru Eyjabæirnir tveir; þeir standa í miðjum Eyjakróknum. Sunnan þeirra opnast Eyjadalurinn, sem Sandsá kemur úr og í mynni hans er bærinn Sandur. Norðaustan við Eyjar er nýbýlið Hjalli. Umhverfis vatnið eru margir sumarbústaðir.

Frá Meðalfelli sér inn í Eilífsdal, sem liggur beint í suður og er einn Esjudala. Sá dalur er stundum nefndur Meðalfellsdalur. Vestan til í honum miðjum er bærinn Eilífsdalur og vestan við hann opnast Miðdalur, sem opnast til sjávar vestan og norðan Eyrarfjalls. Í Miðdal er samnefndur bær, sem fyrr á tímum var kirkjustaður (Mýdalur), utan við hann eru Morastaðir og yst landnámsjörðin Kiðafell, eftir þeim bæ heitir áin, sem liðast eftir dalnum, Kiðafellsá. Vestan árinnar blasa Tindstaðir við (Ytri-Tindstaðir), sem eru í Kjalarneshreppi og eiga kirkjusókn að Saurbæ á Kjalarnesi. Nánar segir frá Esjufjöllum, sem hér gnæfa, annars staðar í þessu riti. Leiðin að sunnan, þ.e. um Kjalarnes, Tíðaskarð og Melahverfi og síðan inn í Miðdal og út Eilífsdal og þaðan yfir Laxá, var fyrr á tímum ekki síður farin en norðan Eyrarfjalls.

Talinn er hálftíma gangur inn Flekkudal en tveggja tíma gangur inn Eyjadal og má komast austur úr honum yfir í Trönudal, sem er lítill dalur hátt í fjallinu austan við Möðruvelli. Víða eru leiðir hér upp á Esju.